कृषी दिन – शेतीच्या भवितव्याचा विचार करण्याची वेळ

   १ जुलै हा दिवस महाराष्ट्रात 'कृषी दिन' म्हणून साजरा केला जातो. हरितक्रांतीचे शिल्पकार आणि महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री वसंतराव ...

  

१ जुलै हा दिवस महाराष्ट्रात 'कृषी दिन' म्हणून साजरा केला जातो. हरितक्रांतीचे शिल्पकार आणि महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या जयंतीनिमित्त हा दिवस केवळ स्मरणाचा नसून, शेतीच्या वर्तमानाचा आणि भविष्याचा गंभीर विचार करण्याचा आहे. कृषिप्रधान देश म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भारतात शेती आजही अर्थव्यवस्थेचा आणि ग्रामीण जीवनाचा कणा आहे. मात्र, या कण्याला भेडसावणारी आव्हाने दिवसेंदिवस अधिक गुंतागुंतीची होत आहेत.

वसंतराव नाईक यांनी दुष्काळग्रस्त महाराष्ट्राला स्वयंपूर्णतेचा मार्ग दाखविताना कृषी विकासाला केवळ उत्पादनवाढीपुरते मर्यादित ठेवले नासिंचन, सुधारित बियाणे, कृषी संशोधन आणि शिक्षण यांचा परस्परसंबंध त्यांनी अधोरेखित केला. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे राज्यात कृषी विद्यापीठांचे जाळे निर्माण झाले आणि आधुनिक शेतीच्या दिशेने महत्त्वपूर्ण पावले उचलली गेली. आजही त्यांचे कार्य कृषी धोरणांसाठी मार्गदर्शक मानले जाते. 

परंतु, गेल्या काही वर्षांत शेतीसमोरील आव्हानांचे स्वरूप बदलले आहे. हवामानातील अनिश्चितता हे त्यातील सर्वात मोठे संकट बनले आहे. अवकाळी पाऊस, गारपीट, दीर्घ उष्णतेच्या लाटा आणि पावसाचे बदलते चक्र यामुळे पीक नियोजन अधिक कठीण झाले आहे. निसर्गाशी असलेले शेतकऱ्याचे नाते पूर्वीइतके विश्वासार्ह राहिलेले नाही.

त्याचवेळी उत्पादन खर्च सातत्याने वाढत आहे. बियाणे, खते, कीटकनाशके, इंधन आणि मजुरी यांवरील वाढता खर्च शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर परिणाम करीत आहे. दुसरीकडे बाजारपेठेतील अस्थिरता आणि भावातील चढ-उतार यामुळे उत्पादन वाढले तरी त्याचे आर्थिक समाधान मिळेलच, याची शाश्वती उरलेली नाही. शेतीतील जोखीम वाढत असताना उत्पन्नातील स्थैर्य मात्र अजूनही मोठे आव्हान आहे.

यावरचा मार्ग केवळ अनुदानांमध्ये किंवा तात्पुरत्या मदतीमध्ये शोधून चालणार नाही. जलव्यवस्थापन, सूक्ष्म सिंचन, पीक वैविध्य, मूल्यवर्धित कृषी प्रक्रिया, सेंद्रिय शेती, तंत्रज्ञानाचा वापर आणि शेतकरी उत्पादक कंपन्यांना बळ देणे या उपाययोजनांकडे दीर्घकालीन दृष्टीने पाहण्याची गरज आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान आणि पारंपरिक शहाणपण यांचा समतोल साधणे ही काळाची मागणी आहे.

अलीकडच्या काळात अनेक सुशिक्षित तरुण शेतीकडे नव्या दृष्टीने पाहू लागले आहेत. ड्रोन तंत्रज्ञान, अचूक शेती, थेट ग्राहकांपर्यंत विक्री, डिजिटल बाजारपेठ आणि कृषी प्रक्रिया उद्योग यांच्या माध्यमातून शेतीला नवे आर्थिक परिमाण मिळू शकते, याची जाणीव वाढत आहे. हा बदल आशादायी असला, तरी त्यासाठी धोरणात्मक पाठबळ आणि बाजारव्यवस्थेतील सुधारणा आवश्यक आहेत.कृषी दिनाचा उत्सव शेतात जाऊन कार्यक्रम आयोजित करण्यात किंवा औपचारिक शुभेच्छांमध्ये मर्यादित राहता कामा नये. शेतकऱ्याच्या उत्पादनाला न्याय्य मूल्य, हवामान बदलाशी जुळवून घेणारी सक्षम यंत्रणा, जलसुरक्षा आणि आर्थिक स्थैर्य या प्रश्नांवर ठोस कृती होणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

शेती ही केवळ अर्थव्यवस्थेचा एक घटक नाही; ती समाजाच्या अस्तित्वाचा पाया आहे. शेतकऱ्याचा आत्मविश्वास टिकवणे आणि शेतीला शाश्वततेचा मार्ग देणे, हीच कृषी दिनाची खरी फलश्रुती ठरेल. कारण अन्ननिर्मिती करणारे हात सक्षम असतील, तरच देशाचा विकासही अधिक भक्कम आणि सर्वसमावेशक होईल.